«Άγριες σκέψεις» για την χαρακτική

Το κύμα έξω από την Κουναγκάουα του Χατσουσίκα Χοκουσάι

Ο Κλοντ Λεβί Στρος, ο σπουδαίος εκσυγχρονιστής της Ανθρωπολογίας, ο επίμονος υποστηρικτής της ισοδυναμίας πολιτισμένης και «άγριας σκέψης» (εφημερίδα «Καθημερινή» 20 Φεβρουαρίου 2011), διαπιστώνει: «Οι (σ.σ. "άγριοι") πολιτισμοί μας ενθαρρύνουν να απορρίψουμε τον διαχωρισμό ανάμεσα στο νοητό και το αισθητό που κηρύσσουν οι παρωχημένες μορφές του εμπειρισμού και της μηχανοκρατίας και να ανακαλύψουμε μια κρυφή αρμονία ανάμεσα στην αέναη αναζήτηση νοήματος από τον άνθρωπο και τον κόσμο στον οποίο εμφανίστηκε και εξακολουθεί να ζει: έναν κόσμο φτιαγμένο από μορφές, χρώματα, υφή, γεύσεις και οσμές».

Ειδικά τα χρώματα του κόσμου μας, έγιναν πιο λαμπερά και πιο ουσιαστικά υπό την επήρεια της πρωτόγονης (με την έννοια της αρχέγονης) σκέψης και της ευαισθησίας των Ιαπώνων χαρακτών της σχολής ουκίγιο-ε, του Κατσουσίκα Χοκουσάι (1760-1849), του Κιταγκάουα Ουταμάρο (1753-1806)
του Άντο Χιροσίγκε (1797-1858). Τα ιαπωνικά έγχρωμα χαρακτικά, οι «εικόνες του κόσμου ή της ζωής που κυλάει», με την φυσική και ανεπιτήδευτη οπτική τους, την ασυμμετρία τους, το διακοσμητικό χρώμα και το εκφραστικό σχέδιο, ώθησαν τους Ευρωπαίους καλλιτέχνες να αποδεσμευτούν από καθιερωμένες συμβάσεις και να ανακαλύψουν απροσδόκητες, αλλά και φιλοσοφημένες εικόνες της ζωής.

Οι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι – όπως ο Εντουάρ Μανέ (1832-1883), η αφετηρία της μοντέρνας ζωγραφικής – αφέθηκαν πρώτοι στην επιρροή των ξυλογραφιών από την Άπω Ανατολή και τους ακολούθησαν αργότερα ο Βίνσεντ βαν Γκογκ (1853-1890) και ο Πολ Γκογκέν, ο οποίος για να φτάσει στις «Βάρβαρες Ιστορίες» του, θυσίασε στην αναζήτηση της αγνότητας και της ομορφιάς σχεδόν τα πάντα, την επιτυχημένη καριέρα του χρηματιστή, τους φίλους του, την οικογένειά του, τον ίδιο τον εαυτό του...

Οι τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα ήταν ταραγμένες. Στην κοινωνία και στην τέχνη, η συσσωρευμένη ενέργεια αναζητούσε νέες διεξόδους. Το 1870 η Γαλλία ηττήθηκε από τη Μεγάλη Βρετανία κι ο Γαλλογερμανικός πόλεμος που ξέσπασε εκείνη τη χρονιά, προκάλεσε άλλη μια επανάσταση στο Παρίσι. Αυτά τα δημόσια τραύματα μοιάζει να μην φαίνονται στο έργο των ιμπρεσιονιστών ζωγράφων. Ίσως γιατί τους ενδιέφερε το γιατρικό και όχι η πληγή. Αυτό φαίνεται καλύτερα στην αντιμετώπιση από την Τέχνη κάποιων άλλων πληγών της εποχής, για τις οποίες οι καλλιτέχνες μπορούσαν να είναι πιο αποτελεσματικοί στην αντιμετώπισή τους.

Η βιομηχανική επανάσταση που ξεκίνησε από τη Μεγάλη Βρετανία πέρασε σαν τυφώνας πάνω από το φυσικό τοπίο, τις ζωές των ανθρώπων της υπαίθρου, αλλά και τον βίο των κατοίκων των πόλεων. Αφού η φύση είχε εξουδετερωθεί και δεν μπορούσε να αποκαταστήσει την πνευματική υγεία που μεταφέρει στο αστικό τοπίο, τότε θα μπορούσε να επιστρατευτεί η Τέχνη.

Η τέχνη, με ανανεωμένο πάθος, νέα ορμή και νέα φιλοσοφία, θα μπορούσε να βάλει τη φύση, το χρώμα, την αισθαντικότητα και την αυθεντικότητα στις ζωές των ανθρώπων. Οι τρόποι αναζητήθηκαν σε πιο παραδοσιακές κοινωνίες, όπως ήταν η απομονωμένη Ιαπωνία ή η εξωτική Ταϊτή, οι οποίες δεν είχαν αλωθεί από τη βιομηχανική επέλαση. Κι η Τέχνη, όχι μόνο πέτυχε τον σκοπό της, αλλά έβαλε πολύ ισχυρά θεμέλια για να συνεχίσει να τον πετυχαίνει και στο μέλλον, ολόκληρο τον 20ο αιώνα και συνεχίζει και τον 21ο...

Η πολύχρωμη ποίηση του Δημήτρη Δαρζέντα

Σαντορίνη (Φηρά), τέμπερα σε χειροποίητο μουσαμά 45Χ60 εκ.

Μπορεί άραγε το ζωγραφικό αποτύπωμα ενός τοπίου να λέει περισσότερα από το ίδιο το τοπίο; Σίγουρα η πραγματική τέχνη μπορεί να το πετύχει , εξάλλου αυτή είναι η μαγεία της, κι αυτό είναι το χάρισμα των σημαντικών καλλιτεχνών. Οπωσδήποτε μπορούν να το διαπιστώσουν οι θεατές των έργων του Δημήτρη Δαρζέντα (1915-1997), ενός ζωγράφου που δεν αναγνωρίστηκε όσο αξίζει η πρωτοποριακή ματιά του, ειδικά πάνω στη Σαντορίνη. Όπως έχει γράψει ο επίκουρος καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Θάνος Χρήστου «ζωγραφική του χρωματικού πάθους μπορεί να χαρακτηριστεί αυτή του Δημήτρη Δαρζέντα. Η οποία όμως σε καμιά περίπτωση δεν μένει στα εξωτερικά χαρακτηριστικά και την επιφάνεια αλλά διεισδύει στο βάθος με σκοπό να αποδώσει χωρίς να αφηγηθεί, να υμνήσει χωρίς να κολακεύσει, να δει την αλήθεια χωρίς να ωραιοποιήσει. Και τελικά δικαιώνεται το αποτέλεσμα των προσπαθειών του δημιουργού αφού κατορθώνει να κάνει την πραγματικότητα ποίηση και το συναίσθημα χρώμα».

Ο Αλέκος Κυραρίνης μεταξύ αγγέλου και δράκου

Ο Αλέκος Κυραρίνης (Αθήνα 1976) είναι από τους πιο ψαγμένους καλλιτέχνες της νέας γενιάς. Ίσως κανείς άλλος δεν βασανίζει τόσο πολύ τα υλικά του και δεν υποβάλει σε τόσα μαρτύρια την έμπνευσή του. Και στις τέσσερις προσωπικές εκθέσεις που έχει ήδη παρουσιάσει, εμφανίζεται μπροστά στο κοινό με ένα καινούργιο πρόσωπο. Αμέσως μετά την πρώτη έκθεσή του, άρχισε να υπονομεύει τη γραμμική ευσέβειά του και να τα βάζει με το… πινέλο. «Θέλω να μην υπάρχει πινέλο στη ζωγραφική μου», λέει. «Θέλω τα έργα μου να έχουν τις χάρες της εφαρμοσμένης τέχνης». Αλλά και πάλι δεν θέλει να αποκαλύπτεται ακριβώς η τεχνική που ακολουθεί. Το ατελιέ του μοιάζει με εργαστήριο μυστικοπαθή αλχημιστή. Εκεί είχαν συσσωρευτεί πλήθος σχέδια με τη νέα τεχνική του, η οποία έχει τελικά πινέλο αλλά δεν φαίνεται. Εκατοντάδες σχέδια, όλα διαφορετικά, τα περισσότερα από τα οποία πετάχτηκαν στα σκουπίδια. Εμειναν λίγα για τη ζωγραφική επένδυση του περιοδικού «Νέα Ευθύνη» το οποίο επανεκδίδεται. Ακόμη λιγότερα, 52 σχέδια, εκτέθηκαν από 28 Σεπτεμβρίου έως 30 Οκτωβρίου 2010 στον Χώρο Τέχνης 24.
Στη ζωγραφική περιπέτεια του Αλέκου Κυραρίνη το μόνο που μένει σταθερό στο κέντρο της, είναι η διαμάχη (ή και η συνύπαρξη) του καλού και του κακού, του αγγέλου και του δράκου. Τα σχόλια του πάνω σε αυτή τη διαμάχη και τη συνύπαρξη, ο δημιουργός θέλει να τα εκφράσει με πολύ ωραίο τρόπο και όπως λέει ο ίδιος «σκυλιάζει» για να το καταφέρει. Προσπαθεί συνεχώς, δοκιμάζει, πειραματίζεται και στο τέλος κάτι μένει. «Κι αν ένα έργο τέχνης είναι καλό, θα έχει και καλή φτιαξιά». Σε αυτό βρίσκεται το μυστικό της συνεχούς εικαστικής αναζήτησης. «Στη ζωγραφική το τι και το πώς δεν διαχωρίζονται» σχολιάζει. Γι αυτό σκαρφίζεται χίλιες δυο πατέντες για να εμφανίζεται το έργο του σίγουρο, χωρίς να ρυτιδώνεται από καμιά αμηχανία, «να είναι καθαρό και άρτιο», όπως αυτά τα σχέδια που παρουσιάζονται στην έκθεση. Καθαρά σαν τη χειροποίητη δαντέλα της γιαγιάς και άρτιο σαν βυζαντινή αγιογραφία. Εξάλλου και ο Αλέκος Κυραρίνης θέλει να συγκρίνονται τα έργα του με αντικείμενα άμεσης καθημερινής χρήσης, αλλά που έχουν φτιαχτεί με έναν εμπνευσμένο από τη μοντέρνα τέχνη κανόνα.

Ο Ερως και ο Αντέρως της ζωγραφικής

Μονοτυπία του Παύλου Χαμπίδη

Δύο αρχαίες ανταγωνιστικές θεότητες, ο Ερως και ο Αντέρως, παρουσιάζονται από σήμερα Πέμπτη 11 Φεβρουαρίου το βράδυ, στην Γκαλερί της Ερσης (Κλεομένους 4, Κολωνάκι), ως φιγούρες του καλού και του κακού. Σε αυτή την ομαδική έκθεση ζωγραφικής τα πορτραίτα του φωτεινού Ερωτα και του σκοτεινού Αντέρωτα αποτυπώνονται στα πρόσωπα και τις φιγούρες των ανθρώπων και των ζώων, στον μαύρο σκύλο του Μαντζαβίνου, στο λευκό άλογο και την ηλικιωμένη αγωγιάτισσα του Αδαμόπουλου, στη μάσκα χωρίς μάτια του Σακαγιάν, στη μαύρη, δυναμική μορφή του Θεοφυλακτόπουλου, στο ξαπλωμένο, γυμνό σώμα του Ψυχοπαίδη, στα σώματα του Φασιανού, του Σαρακατσιάνου και του Λιβάνη, στα ερωτικά σχέδια του Παπατριανταφυλλόπουλου, στον Ερωτα και τον Αντέρωτα του Χαμπίδη, στις φυσιογνωμίες από παλιό σινεμά του Μπότσογλου, στα ανθρωπόμορφα, παράξενα σχήματα του Δεκεμβρίου του Χουλιαρά και στα έργα άλλων δεκαπέντε ζωγράφων. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 20 Φεβρουαρίου.

Το ταξίδι του Ιωάννη Μόραλη

Ο Ιωάννης Μόραλης στο «Αιάκειο» της Αίγινα το καλοκαίρι του 2008, περιστοιχισμένος από τους μαθητές του Παύλο Σάμιο, Δημήτρη Σεβαστάκη και Δημήτρη Κούκο

Ο Ιωάννης Μόραλης είχε πλήθος φοιτητών στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, στην οποία δίδαξε επί σειρά ετών. Όλοι τον προσφωνούσαν με απεριόριστο σεβασμό «δάσκαλε». Ακόμη και σε στιγμές αγωνίας, όπως πριν από λίγες ώρες όταν ο Δημήτρη Κούκος ζητούσε να μάθει με «σπασμένη» από τη συγκίνηση φωνή: «Είναι αλήθεια, έφυγε ο δάσκαλος;». Όντως, ο δάσκαλος των περισσότερων καταξιωμένων ζωγράφων και ο δάσκαλος όλων μας, όσων γοητεύονται από την Τέχνη, έφυγε. Έφυγε ο τελευταίος της εμπνευσμένης γενιάς του '30. Ένα σπουδαίο ιδεολογικό εφόδιο έχασε τη ζωντάνια του. Το έργο, οι ιδέες, είναι αθάνατες. Η ανθρώπινη επαφή όμως, η παρέα, οι συζητήσεις οι διανθισμένες με ανέκδοτα που καταλήγουν σε μια σημαντική αλήθεια, είναι φθαρτές. Πεθαίνουν μαζί με τους ανθρώπους και γίνονται αναμνήσεις. Κι όταν γίνονται αναμνήσεις παύουν να είναι ζωντανές, αλλά συνεχίζουν να είναι πολύτιμες. Θυμάμαι μια απλή συνάντηση στο παραδοσιακό ζαχαροπλαστείο «Αιάκειο» στην προκυμαία της Αίγινας τον Αύγουστο του 2008, που για εμένα είχε εξελιχθεί σε μυσταγωγία. Μεταξύ καφέ και αμυγδαλωτού, η κουβέντα το έφερε να θυμηθεί ο δάσκαλος ότι οι άλλοι καθηγητές στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών τον ρωτούσαν γιατί δεν έβαζε ποτέ μηδέν. Μα νομίζω, μας έλεγε, ότι καμιά ανθρώπινη προσπάθεια δεν αξίζει μηδέν. Πάντα αξίζει κάτι παραπάνω. Λυπάμαι που δεν θα ακούσω ξανά τέτοια συγκλονιστικά, με τον πιο φυσικό τρόπο, από το στόμα του Ιωάννη Μόραλη. Και χαίρομαι για τις λίγες ευκαιρίες που είχα να τα ακούσω. Μα πιο πολύ από όλα χαίρομαι γιατί υπήρξε ένας τέτοιος άνθρωπος, σημαντικός γι αυτούς που τον γνώρισαν και γι αυτούς που δεν τον γνώρισαν.

Έλληνες εχάραξαν

Χαρακτική, η τζαζ των εικαστικών τεχνών

Η χαρακτική είναι για τις εικαστικές τέχνες ότι η τζαζ για τη μουσική. Ψυχή της τζαζ είναι ο αυτοσχεδιασμός. Με άλλα λόγια, το απρόβλεπτο ακόμη και για τον ίδιο τον δημιουργό. Αυτό το αισθάνονται και το αποζητούν περισσότερο από όλους οι ζωγράφοι που επιμένουν να εκφράζονται με τη χαρακτική. Τους συναρπάζει είναι η έκπληξη που αποκαλύπτει αργά το τυπωμένο χαρτί, τη στιγμή που ανασηκώνεται από την μελανωμένη και χαραγμένη με εργαλεία ή οξέα μήτρα του όρθιου ή πλάγιου ξύλου, του λινόλεουμ, των μετάλλων, της πέτρας, του πλαστικού και διάφορων άλλων υλικών, εσχάτως και τον σκληρό δίσκο του ηλεκτρονικού υπολογιστή.

Πολλοί ζωγράφοι απάτησαν συχνά τη ζωγραφική, για τα μάτια της χαρακτικής, όπως και πολλοί χαράκτες επέστρεφαν συχνά στη σιγουριά της ζωγραφικής για να ξαποστάσουν από τη δημιουργική εγρήγορση της χαρακτικής. Μεταξύ των ζωγράφων που εχάραξαν, ο Σπύρος Βασιλείου, έγραφε στο περιοδικό «Ζυγός», υπό τον τίτλο «Έλληνες εχάραξαν»: «Η ελληνική λέξη ξυλογραφία που έχει περάσει αυτούσια σε δυτικές και ανατολικές γλώσσες είχε και έχει πάντα ένα γοητευτικό ήχο και ένα ουσιαστικό νόημα στον ελληνικό λόγο».

Στις αρχές του 20ου αιώνα, υπό την επίρροια των νεωτερικών ρευμάτων, η χαρακτική που μέχρι τότε ήταν ταγμένη να υπηρετεί το πρακτικά ωραίο – την εικονογράφηση βιβλίων ή την εκτύπωση θρησκευτικών ενθυμημάτων – άρχισε να μεταμορφώνεται σε αυτόνομη εικαστική έκφραση. Ο δεξιοτέχνης χαράκτης, παραχωρεί τη θέση του στον ευαίσθητο και διορατικό καλλιτέχνη, ο οποίος όμως θα πρέπει να είναι μάστορας. Η νέα εικαστική έκφραση έχει κοινή αφετηρία με τις άλλες – την έμπνευση του δημιουργού, τη σύνθεση και το σχέδιο – αλλά στη δημιουργική πορεία διαφοροποιείται από τις άλλες καθώς το έργο μεταλλάσσεται σημαντικά κατά τη διαδικασία δημιουργίας της μήτρας, τα υλικά (πιεστήριο, χαρτιά, μελάνια, όρθιο ή πλάγιο ξύλο) και η μέθοδος χάραξης (ξυλογραφία, λινόλεουμ, χαλκογραφία, λιθογραφία, μονοτυπία, χάραγμα σε πέτρα, σίδερο και πλαστικό, χειροποίητη μεταξοτυπία, μικτές τεχνικές) σφραγίζουν τη δημιουργία, την τελική μορφή της οποίας καθορίζει η διαδικασία της εκτύπωσης. Αυτή η δυνατότητα δημιουργίας αντιτύπων έκανε τη χαρακτική λαϊκή και πιότερο προσιτή τέχνη.

Όμως, η χαρακτική από χαρακτήρα, επηρεάζεται σημαντικά από τις τεχνολογικές εξελίξεις και είναι επιρρεπής στους πειραματισμούς. Αυτό, με την επέλαση των νέων υλικών και την εμφάνιση των καινούργιων μεθόδων χάραξης – μεταφορικά πλέον και όχι κυριολεκτικά – και εκτύπωσης, τροφοδοτεί ζωηρές συζητήσεις περί την αυθεντικότητα του χαρακτικού. Με απόλυτη σιγουριά μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι το πιο αυθεντικό χαρακτικό είναι εκείνο που ο καλλιτέχνης βρίσκεται μέσα σε όλες τις φάσεις της παραγωγής του, από το σχέδιο μέχρι την εκτύπωση. Και αυτό συμβαίνει στον μέγιστο δυνατό βαθμό στις παραδοσιακές, χειροποίητες μεθόδους, την ξυλογραφία, το λινόλεουμ, τη χαλκογραφία – σε πολύ μεγάλο βαθμό στη μονοτυπία, τη λιθογραφία και τη μεταξοτυπία και σε μικρότερο βαθμό στις ψηφιακές εκτυπώσεις και κάποιες μικτές τεχνικές.

Ένας από τους σπουδαίους χαράκτες μας, ο Γεώργιος Μόσχος, έκλεινε μια σειρά άρθρων του για τους τρόπους της χαρακτικής: «Ας δικαιώσουμε το Στέφαν Τσβάιχ, τον υπέροχο άνθρωπο, που είπε: : ”Κάθε αληθινή αισθητική απόλαυση δεν είναι μια παθητική αποδοχή, αλλά εσωτερική συνεργασία με το έργο”».

Κείμενο από την πρόσκληση της έκθεσης «Έλληνες εχάραξαν», η οποία θα πραγματοποιηθεί από 8 έως 20 Οκτωβρίου 2009 στην Γκαλερί της Έρσης (Κλεομένους 4 Κολωνάκι).

Το ηπειρώτικο τραγούδι του Βασίλη Σταύρου

Η ηχώ της Ηπείρου μοιάζει με το πολυφωνικό κλαρίνο του Tάσου Χαλκιά και τα χρώματά της με την γήινη ζωγραφική του Βασίλη Σταύρου. Και τα δυο είναι τραγούδια ηπειρώτικα, τραγούδια που δεν σε παρακινούν να κάνεις όρεξη, αλλά να βυθιστείς όλο και πιο βαθιά στις σκέψεις και στο συναίσθημα. Όχι, σίγουρα δεν είναι λύπη αυτό που αισθάνεσαι όταν ακούς ένα ηπειρώτικο μοιρολόι, είναι συγκίνηση. Η συγκίνηση έχει μέσα της την κίνηση και η κίνηση την αλλαγή, το καινούργιο. Οι Ηπειρώτες το γνωρίζουν πολύ καλά αυτό, αφού εδώ και αιώνες υπακούουν σε φυγόκεντρες δυνάμεις που τους απωθούν από το γενέθλιο τόπο. Γι αυτό και τα τραγούδια τους είναι θλιμμένα, κι αυτών που φεύγουν κι αυτών που μένουν. Τα χρώματα της γης και της αστραπής, του βλέμματος των μοναχικών ζώων και του πεσμένου φράχτη, της ξεχασμένης σκάλας και των δένδρων με τα κίτρινα φύλλα γύρω από το Αθαμάνιο, είναι σαν ηπειρώτικο μοιρολόι. Όταν όμως αυτοί που φεύγουν καταφέρουν να ξορκίσουν το στοιχειό του φευγιού και να αισθανθούν δυνατότερη την κεντρομόλο δύναμη που τους έλκει προς τον γενέθλιο τόπο, τότε ένα λευκό φως κατεβαίνει από τις κορφές του Τζουμέρκου και πλημμυρίζει το χάος των τραγουδιών τους. Όχι, δεν βάζει τάξη στις σκέψεις τους, ούτε τις στοιχίζει σε μια χαρούμενη σειρά. Είναι σαν να αφαιρεί βάρος από τη σκέψη και το συναίσθημα, την αγωνία του αγνώστου, και τα αφήνει ελεύθερα να ταξιδέψουν. Βλέπετε τώρα το ταξίδι δεν είναι φόβος, αφού δεν είναι προς άγνωστους και ξένους τόπους, αλλά προς τη γνωστή εστία...

Κείμενο από τη μονογραφία του Βασίλη Σταύρου, η οποία κυκλοφόρησε με την ευκαιρία της έκθεσης «Αναδρομή 1968-2009» που θα πραγματοποιηθεί από τις 12 Οκτωβρίου έως τις 15 Νοεμβρίου στα Ιωάννινα, σε αίθουσα της Ζωσιμαίας Παιδαγωγικής Ακαδημίας.